O‘zbekiston — bir qabristonda musulmon, pravoslav, buxoriy-yahudiy, arman va polyak-katolik uchastkalari yonma-yon joylashishi mumkin bo‘lgan mamlakat. Bu zamonaviy dunyoda kam uchraydigan, bir hududda an’analar zichligi juda yuqori bo‘lgan holat. Har bir jamoada motamning o‘z maromi, o‘z sanalari, o‘z xotira taomlari va xotiraga munosabatning o‘z usuli shakllangan. Ushbu qo‘llanma umumiy sharhdir: u har bir jamoa haqidagi batafsil materiallarni almashtirmaydi (ularga ushbu to‘plamda havolalar bor), balki adashib qolmaslik uchun umumiy xaritani beradi.
Nega diasporadagi oila uchun bu sharh muhim. Agar yaqinlaringiz O‘zbekistonda dafn etilgan bo‘lsa, siz esa Moskva, Tel-Aviv, Nyu-York, Berlin yoki Vena shahrida yashasangiz, umumiy kontekstni tushunish muhim: nima o‘rinli, nima yo‘q, bir qabristondagi qo‘shni jamoa qaysi sanalarni saqlaydi, qaysi kunda tozalash yoki yodgorlik o‘rnatishni belgilash ma’qul. Quyida to‘qqiz an’ananing qisqa tavsifi keltiriladi; batafsil maqolalar har birini ochib beradi.
Musulmon an’anasi. O‘zbekistonda ustun an’ana. Dafn odatda bir sutka ichida amalga oshiriladi, qabrga tobutsiz yoki oddiy tobutda qo‘yiladi, ayollar an’anaviy ravishda marhumni qabristonga kuzatmaydi. Asosiy xotira sanalari: 7-kun, 20-kun, 40-kun va 1 yil. 40-kun va yilda «ehson» qilinadi — palov tortiladigan va Qur’on tilovat qilinadigan dasturxon. Yodgorlik va qabrtosh atrofi odatda 40 kundan keyin o‘rnatiladi.
O‘zbek milliy an’anasi — islom ustidagi qatlam sifatida. Ko‘plab o‘zbek oilalari musulmon kanoniga milliy urf-unsurlarni qo‘shadi: «sadaqa» (muhtojlarga oziq-ovqat va kiyim ulashish), «marosim» (xotira marosimi), 40-kun va yilda maxsus palov (palo v), Qur’on tilovatini faqat masjidda emas, uyda ham o‘qish. Bu amallar shariatga zid emas, biroq ularning hajmi va shakli oila va hududga qarab farq qiladi.
Pravoslav an’anasi. Vafotdan keyin 3-, 9-, 40-kunlari, keyin esa har yili xotirlashadi. Sorokoust — cherkovda 40 kunlik duoli xotirlash. Radonitsa — Shanbaga emas, Pasxa haftasidan keyingi seshanbaga to‘g‘ri keladigan yagona xotira kuni; bu kunda an’anaga ko‘ra qabarga boriladi, kutiya, uzvar, piroglar olib boriladi. Yilda yetti ota-ona shanbasi bor, ularning asosiylari — Maslenitsa oldi, Uchlik, Dmitriyev va uch ta ro‘za shanbasi. Qabrga odatda juft sonli gullar qo‘yiladi, sham yoqiladi.
Buxoriy-yahudiy an’anasi. Shiva — oila uyida yetti kunlik motam (oynalar yopiladi, past stullarda o‘tiriladi, Tehillim duosi o‘qiladi). Shloshim — 30 kunlik davr. Hakamat HaMatzevah — matsevani o‘rnatish — odatda birinchi yil ichida, shivaning oxiri bilan yahrzeit orasida amalga oshiriladi. Yahrzeit — yahudiy taqvimi bo‘yicha vafotning yillik sanasi, diasporada yilning asosiy hodisasi. Qabr toshiga gul emas, tosh qo‘yiladi; ko‘pincha ota-onalar qabrlari Elul oyida, Rosh ha-Shana va Yom Kippur oldidan ziyorat qilinadi (Kever Avot).